Bij al deze ’crises’ komt er wel een geur
of een melodie in me op als ik eraan denk.
Behalve bij de voor mij belangrijkste. Die
was te individueel.
Denk ik aan de Club van Rome – NRC
Handelsblad opende in 1971 met: ’Ramp
bedreigt de wereld’ – dan denk ik aan die
350.000 Nederlanders die subiet die Aulapocket
aanschaften waarin een computergestuurde
prognose over ’s werelds
ondergang stond beschreven. Ik niet. Ik
was net naar Amsterdam verhuisd om er
te gaan studeren, veel leuker. En een jaar
eerder had ik al de elpee aangeschaft
waarop de droommelodie van die milieucrisis
stond bezongen: ’After the Goldrush’
van Neil Young.
’I was lying in a burned out basement
With the full moon in my eyes’ [...]
’Look at mother nature on the run
In the nineteen seventies.’
In zijn droom landden er zilveren ruimteschepen
om de ’chosen ones’ te evacueren:
’They were flying mother nature’s
Silver seed tot a new home in the sun.’
Ik draai het nummer nog altijd. Waarom?
Omdat het zo mooi en poëtisch is. Het
was maar een droom. En ik voelde me zelf
uitverkoren, dat ook natuurlijk. Op andermans
ondergangsangst reageerde je
met enige empathie, omhuld door een
meewarige glimlach.
Zoals bij die oliecrisis, die autoloze zondag
en die bonnen. Het zou nooit meer zo
worden als het was. En mijn vader geloofde
het. Ik kwam, op mijn motorfiets, aangereden
bij hem thuis, ging de garage in,
en dacht: wat een benzinegeur! Stond er
een hele stapel aangeschafte jerrycans,
vol benzine. Ik verklaarde hem voor gek.
Uit angst van je hele huis een potentiële
autobom maken. Ha! Gelukkig rookte ik
toen nog niet. (Veel later, eind 1999, vulde
een vriend die de Millennium Bug serieus
nam, voor de zekerheid zijn badkuip.
Pas maar op voor lekkage, zei ik.)
Bij de demonstraties begin jaren tachtig
tegen de kruisraketten ging ik kijken,
als naar de carnavalsoptocht. Veel verschilde
het niet, behalve dat op dat Museumplein
vooral zwart te zien was, en veel
geraamtes met een zeis enzo. Doe Maar’s
’De Bom’ stond in 1982 vijf weken op
nummer één: ’Carrière maken, voordat
de bomvalt’. Daar was ik inderdaad mee
bezig, en die hele Doe Maar ging goeddeels
langs me heen. Ik deed zelf. En daar
was ik uitermate blij om, dat het was gelukt
om wat te Doen, na al die jaren biljarten
dat officieel studeren heette.
Voor andermans angst kun je ongevoelig
zijn, al zijn weinigen vrij van besmett
i n g s g e v a a r.
Het grote verschil tussen al die angsten
voor de milieucrisis of die kernbommen
en voor een economische crisis is dat de
laatste in eerste instantie individuen
treft. Die trekken zich, werkloos, terug
en kauwen daar op hun woede of vernedering.
Natuurlijk, een halve of hele generatie
jongeren die begin jaren tachtig – toen de
crisis op zijn diepst was – aan het werk
wilde, voelde de uitzichtloosheid. Punk,
The Sex Pistols, en de geur van een rat op
je schouder.
Maar ik was net aan de dans ontsprongen
toen ik in 1978 afstudeerde. Daarvoor
voelde ik het zwaard van Damocles
al suizen. ’Denise, Denise’ van Blondie en
’No More Heroes’ van The Stranglers waren
opwindend, maar Blondie was de hitsigheid
van het dansen op de vulkaan die
zou gaan uitbarsten. En iedereen werkloos
zou maken.
Mij ook. Een nachtmerrie. Ik wist dat de
middeleeuwers de geur van heiligheid
ook werkelijk dachten te kunnen ruiken.
En ik wist uit eigen ervaring dat sommige
mensen om mij heen de geur van armoede
nog altijd roken. Toen er een keer rode
bieten bij het diner, met biefstuk en al,
werden geserveerd, riep de vader van
mijn vriendin kwaad uit: ’Godverdomme
kroten!’, en beende naar buiten. In één
klap rook hij de armoe weer van zijn ouderlijke
keuterboerderij op de zandgrond
in Zeeland in de jaren dertig.
Wat rook ik in 1978? Voornamelijk
mijn eigen angstzweet. En de geur van
formica. Ik had na het afstuderen voor
zo’n loket gestaan, met veel afgebladderd
formica, en na al die formulieren kreeg ik
200 gulden. Ik bezwoer mezelf: die formicageur
nog eens ruiken? N e v e r.
En ik liet me alsnog afkeuren voor militaire
dienst. Terwijl ik geen pacifist was,
en een opleiding tot commando me eigenlijk
wel wat leek. Maar niet als ik na
die 18 maanden opnieuw aan zo’n formicatafel
moest gaan zitten wachten. Hier
botsten twee principes.
Maar het knaagt nog altijd.
Ik heb sindsdien veel ellendeoorden bezocht,
daar kan ik wel tegen, en ook wel
de oorlog zelf. In de jaren tachtig trok
mijn vriend, die marinier was geweest,
met de moedjahedien over de Hindukush.
Ik ging ’embedded’ met de sovjets
mee, om getoond te krijgen hoe ze het zogenaamd
allemaal onder controle hadden
daar. Ook spannend, maar toch.
Begin april ga ik een weekje naar Uruzgan.
En ik weet nu al dat ik minstens één
keer zal denken: heb ik mij destijds, dat
kletsverhaal ophangend tegenover die
militaire psychiater, uit angst voor werkloosheid,
niet toch een beetje verloochend?
Elk principe heeft zijn prijs, ik weet
het. Maar iedereen die vindt dat de huidige
crisis ’toch ook wel goede kanten
h e e ft ’, en de dreun niet kan aanvoelen
die de individuele slachtoffers te verwerken
krijgen, kan niet echt rekenen op
mijn sympathie. Angst en armoede, ze
verlammen het lichaam en corrumperen
de geest. Daar is niets goeds aan.
Henri Beunders (1953) is hoogleraar geschiedenis
van maatschappij, media en cultuur aan
de Erasmus Universiteit Rotterdam.